Hükümet Karşılaştırmalarında Ortalama Ekonomik Göstergeler Niçin Yanıltıcıdır?

Yaklaşan erken genel seçimler nedeniyle, medyada, son 19-20 yıla ilişkin bazı hükümet karşılaştırmaları yayınlanmaya başlandı (bak. örnekler). Bu makroekonomik karşılaştırmalarda hükümetler birbirleriyle, genellikle, belki de hesaplama kolaylığı da dikkate alınarak, iktidarda bulundukları dönemlerdeki göstergelerin ortalama (yıllık) değerleri itibariyle "yarıştırılıyor". Oysa, bu tür (yani dönem ortalamaları cinsinden yapılan) kıyaslamaların, birden fazla yanıltıcı yönü bulunmaktadır (bak. Kibritçioğlu, 2007). Bunlardan birini, anlaşılırlığını kolaylaştırmak için şu basit (uç) örnekle açıklayabiliriz:

Varsayalım ki, bir ülkede geçmişte aynı uzunlukta (diyelim ki 45'er ay) görev yapmış olan iki hükümet olsun. Bunlardan birincisi X gibi (artması ekonomik açıdan olumlu karşılanan) varsayımsal bir değişkenin değerini hep artırırken, diğeri bunun tam tersi bir sonuç elde edebilmiş olsun. Ayrıca, varsayalım ki, iki hükümetin X performansları Şekil 1'deki gibi tamamen ters gelişmiş olsun ve böylece X'in iki hükümet dönemindeki ortalama değeri de tümüyle aynı olsun (örnekte: 84.4). Şimdi, eğer değerlendirmeyi sadece dönem ortalamalarına göre yapacak olursak, her iki hükümetin de X performansı aynıdır. Yani bu durumda hükümetlerin biri diğerinden daha başarılı değildir. Oysa, birinci hükümet X'i düşük bir değerde (10) teslim alıp 160'a dek artırmış, ama diğeri yüksek bir değerde (160) teslim aldığı X göstergesini 10'a kadar düşürüp gelecek hükümete öyle teslim etmiştir. Bu nedenle, gerçekte daha başarılı sayılması gereken hükümet birinci hükümettir, ama X'in dönem ortalamalarına baktığımız için bunu fark edemeyiz.(*)

Türkiye'de, örneğin 1990'ların ilk yarısında, iktidarda bulunduğu dönem için başarılı dönem ortalamaları tutturduğu halde, aslında devir aldığı göstergeleri olağanüstü bozarak gelecek hükümetlere teslim eden en az iki hükümet bulunduğu da dikkate alınacak olursa, bu noktanın neden görmemezlikten gelinebilecek basit bir nokta olmadığı daha iyi anlaşılır.

Şekil 1: Varsayımsal İki Hükümetin 45 Aylık X Değişkeni Performansları

Açıklama: Yukarıdaki şekilde dikey eksende X, yatay eksende ise iktidarda geçirilen ay sayıları gösterilmiştir.

(*) R. J. Barro (1996, 1999); A. Okun'un (1970) ünlü "hoşnutsuzluk endeksi"nin (misery index) hükümetler arası karşılaştırmalarda kullanılabilmesi için, dönem ortalamalarına değil göreve başlangıç ve görevi teslim tarihleri arasındaki farka bakılarak hesaplanması gerektiği uyarısını yaparken işte tam da bu örnekteki gibi durumlara dikkat çekmiştir.